بردگی نوین

نویسنده: امنه متقی

انتشار: ۳۱ام تیر، ۱۳۹۸


قدرتها در نظامهای گذشته کشورهای صنعتی برسه اهرم اساسی توان جسمی، زور و ثروت متکی بودند. در عرصه تحولات و تغییرهای بنیادین سیستم های اقتصادی نوین، ثروت متکی بر نیروی عضلانی به ثروت متکی بر «مغز» و تکنولوژی تغییر یافت. به تبع آن رشد فزاینده و سریع در بستر دانش و تکنولوژی (سیستم های نوری، صوتی، تصویری، ارتباطات و اطلاع رسانی) پدید آمده و قدرت مبتنی بر بهره کشی و بردگی جسمی (کارگران جسمی) جایگاهش را به کسب قدرت از طریق بهره کشی و به انحصار در آوردن تولیدات اندیشه آدمی (کارگران فکری) داد.

امروزه قدرت های سلطه جوی جهانی جوهره مثلث فربهی و استیلای خود را در دستیابی و به انحصار درآوردن تولیدات و محصولات اندیشه آدمی (علوم سخت افزار و نرم افزار، ارتباطات و ابزار اطلاع رسانی) می دانند. بر این اساس اکثر منازعات کنونی قدرتهای جهانی، بر سر کسب آگاهی از فرآورده ها و فنآوریهای نوین مغز آدمی، کنترل و استخدام آنها با کمک تاکتیکهای متفاوت در تحریف و بی حس سازی فهم و شناخت انسانها از رخدادها و واقعیتها می باشد.

یکی از نویسندگان آمریکایی(۱) در یکی از کتابهای خود در این زمینه می گوید: دیگر سخن گفتن از «حکومت باز»، «شهروندان مطلع» یا «حق اطلاع مردم» در حد شعار باقی مانده است. صاحبان قدرت در بخشهای مختلف از اطلاعات و داده ها، تصاویر و تصورات، طرز تلقيها و بینشها، ارزشها و دیگر محصولات «نمادین» جامعه، تصرف و دستکاری می کنند. او ادامه می دهد که هر داده و اطلاعات و دانشی که رد و بدل می شود و در اختیار افکار عمومی قرار می گیرد چند چیز لازم دارد:

۱) منبع یا فرستنده

۲) مجموعه ای از مجاری

۳) پیام

۴) پیام گیر

قدرتهای سلطه گر همواره به وسیله خدعه و فریب، از طریق تاکتیک های گوناگون در تمامی موارد فوق دستکاری می کنند. گاه با تاکتیک منبع نقابدار، پیام را ارسال و منبع اصلی آن را مخفی می سازند. همانطور که پیشتازان کنونی بسیاری از «گروههای سیاسی» وابسته به منابع نقابدار و یا مخفی سیاسی می باشند. گاهی دیگر، از تاکتیک مجرای دوگانه یا به عبارت دیگر ارسال پیامها به صورت متناقض از طریق دو مجرای متفاوت استفاده می کنند تا عکس العمل جامعه را در برابر آنها بیازمایند و یا میان افراد جامعه (پیامگیران) بذر نفاق و سردرگمی بپاشند. در اینجا به برخی دیگر از تاکتیکها (از قول نویسنده مذکور) که واقعیتها (پیام) را ماساژ و تحریف می کنند اشاره می شود:

الف) تاکتیک حذف (Omission tactic): خارج ساختن واقعیتها و عدم انتقال و بیان آنها.

ب) تاکتیک کلی گویی (Generalization tactic): جزئیاتی که موجب مخالفت و نارضایتی افکار عمومی می شود، با لعابی از امور غیرواقعی پوشانده می شوند.

ج) تاکتیک زمانبندی (Timing tactic): این نوع تاکتیک معمول ترین راه جهت به تأخیر انداختن ارسال پیام است. زمانی که دیگر پیام گیر نتواند کاری بکند.

د) تاکتیک قطره چکانی (The dribble tactic): داده ها و اطلاعات به جای آنکه در سندی واحد انباشته شوند، در زمانهای گوناگون به مقدار کم منتقل می شوند. در این شیوه الگوی رخدادها تجزیه و از دید گیرنده مخفی می شود.

ه) تاکتیک موجی (The tidal waving tactic): ریختن مطلب بر سر گیرنده تا آنجا که نتواند واقعیتهای اساسی را دریابد.

و) تاکتیک تبخیر (Evaporation tactic): پخش شایعات بی اساس همراه با واقعیتهای حقیقی که تشخیص حقیقت را بر پیامگیران دشوار نماید.

ز) تاکتیکهای بازگشتی (The blow back tactic): پخش خبر دروغ در خارج از کشور و درج مجدد آن در مطبوعات داخل کشور.

ک) تاکتیک دروغ بزرگ: ساختن دروغهای بزرگ، زیرا راحت تر از دروغ های کوچک در جامعه باور می شوند.

ل) تاکتیک وارونه کردن (Reversal tactic): این تاکتیک در نهایت سادگی پیامها را وارونه می سازد. جریانات، رویدادهای واقعی و حقایق امروزه پس از گذر از جاده پر پیچ و خم تاکتیکهای سانسور، تحریف، جعل سند و منبع قبل از انتقال از سوی رسانه ها، جهت تطبیق سازی شان با شرائط رسانه ای پردازش مجدد می شوند و به شکلهای مختلف میزگردها و مصاحبه ها از طریق رسانه های رادیو تلویزیونی پخش می شوند و به صورت منبع در می آیند. (بسیاری از خبرنگاران اروپایی برنامه های CNN را می بینند و مقاله و گزارشهای مطبوعاتی خود را می نویسند و بدین نحو تلویزیون از رسانه تبدیل به منبع می شود). بر اساس این منابع رسانه ای، صاحبان قدرتهای جهانی تحلیل ها، ایده ها، افکار عمومی و برخی از تصمیم گیریهای مهم دولتی را مطابق با منافع خود شکل می دهند. حاصل آنکه حاکمیت قدرت های کنونی در عصر پسامدرنیسم، عناصر شناخت آدمی را هنگام تعارض با خواسته ها و اهداف سیطره جویانه شان فلج می نمایند و زمام کاروان اندیشه بشری را به آن جهتی که می خواهند سوق می دهند. به گونه ای که اکثریت انسان های مدرن با ظاهری آراسته، جسمی آزاد، غوطه ور در سرگرمیها و لذت ها به سر می برند. اما غافل از داده های تزریقی و تخدیری اربابان قدرت به نوعی از بردگی نوین یعنی «بردگی فکری» دچار شده اند. آنها در عین برخورداری از بینایی، واقعیتها را نمی بینند و در عین برخورداری از شنوایی فریادهای مظلومانه قربانیان خشونت، جنگ، تبعیض، فقر و درگیریهای نژادی و مذهبی سلطه جهانی را نمی شنوند.

در چنین شرایط بحرانی که اکثر بی عدالتیها و نابرابری ها بر سر به انحصار کشیدن آگاهی ها، کنترل و تحريف عناصر فهم و شناخت بشری است، بنیادی ترین پرسش چگونگی رهایی از این بحران خواهد بود. تردیدی نیست که یکی از عناصر مهم راه حل رهایی از بردگی نوین آگاهی از تغییر و تحولات سیستم اقتصادی و نظام توسعه نوین جهانی، آگاهی از تاکتیکهای نیرنگ آمیز قدرت های سلطه گر و همچنین آشنایی با معیارهای «خطاسنج» و موانع فهم و گسترش واقعیتها و حقیقت هاست. کتاب آسمانی انسان پرور و عدالت گستر قرآن در این زمینه به مواردی که موجب پیدایش زنگارهای فکری و مانع فهم آدمی می شوند بیان و عمل به آنها را نهی کرده است. در اینجا به برخی از آنها اشاره می شود:(۲)

الف) پرهیز از پیروی از ظن و گمان: از نگاه اسلام ظن و یا گمان را جای یقین دانستن یکی از موارد خطا و مانع شناخت واقعیت ها و حقایق می باشد. پاره ای از نابسامانیهای فردی و اجتماعی و تصمیم گیریهای عمده برخی از سیاستمداران بزرگ کنونی در به راه انداختن جنگها و تجاوزها، بر گمان و حدس و یا جا به جایی آن با یقین بوده است (مانند جنگ آمریکا علیه عراق مبنی بر گمان امریکا از برخورداری آن کشور از سلاح های کشتار جمعی و اثبات عدم وجود این سلاح ها پس از تلفات هزاران انسان بی گناه). خداوند متعال در قرآن کریم در این زمینه می فرماید: “آنچه را که بدان آگاهی و یقین نداری عمل نکن.” (۳) همچنین در آیه دیگری می فرماید : “بعضی از ظن ها و گمان ها گناه شمرده می شوند.” مسائل گمان و ظنی را تا آنجایی که نمی توان به آنها يقين داشت باید در حد همان گمان به آنها نگاه کرد. و هیچگاه نباید گمان و حدس را به جای یقین پنداشت. خداوند متعال در آیه ای دیگر در این زمینه می فرماید: «اکثر مردم زمین چنین اند که از گمان پیروی می کنند، تو هم اگر بخواهی از آنها پیروی کنی، ترا نیز گمراه خواهند کرد چون اکثر مردم از گمان تبعیت می کنند و نه یقین و بهمین دلیل خطا می کنند(۴)

ب) پرهیز از تقلید کورکورانه: از دید قرآن صحت و یا سقم افکار، مدرن و یا کهنه بودن اندیشه ها و نیز پسند و ذوق اکثریت جامعه نمی توانند معیارهای بنیادین درستی و یا نادرستی اندیشه ها باشند. پیروی کورکورانه از افکار گذشتگان و پسند اکثریت جامعه زمینه ساز پیدایش بتهایی نظیر بت کهن پرستی، عرفی و اجتماعی شده و موجب تسلیم و انقیاد در برابر خطاها، رکود فکر و تحجر انسان می شود. خداوند متعال در این زمینه در قرآن می فرماید: «به آنها گفته می شود از دستورات الهی پیروی کنید. می گویند آیا از روشهای پدرانمان دست برداریم؟ آیا اگر پدران و مادران شما فاقد شعور بودند ، شما نیز به پیروی از آنها باید فاقد شعور و فهم باشید.»(۵) اسلام خرد و خردورزی را ملاک و معیار درستی و نادرستی افکار می داند و هر آنچه که مانع درک صحیح عقل انسان شود، نهی و مذمت کرده است. در آیه ای دیگر از قرآن آمده است(۶) که کسانی که تحمل شنیدن سخن را دارند و سپس آن سخنان را با رجوع به عقل مورد تحقیق و مطالعه قرار داده، کاملترین و بهترین آن را برمی گزینند، مورد بشارت، رحمت و لطف بی کران الهی قرار می گیرند.

ج) پرهیز از هواپرستی: پیروی از هوای نفس خود پرستی» و به تبع آن «خودمحوری» زمینه ساز بسیاری از بحرانهای گذشته و کنونی بوده است. تردیدی نیست که اکثر جنگها، کشتار زنان و کودکان، خشونتها و ناامنی های کنونی برخاسته از انگیزه منفعت پرستی اقتصادی و استیلای سیاسی نظام های قدرتهای سلطه گر است. زیرا زیر ساز «دیدگاههای» سیاسی بسیاری از سیاستمداران بر «حقیقت» و گسترش انسانیت و عدالت مبتنی نبوده، بلکه بر «منفعت» استوار است. اسلام معیار قرار دادن هوای نفس را بت عمده دیگری می داند که مانع شکوفائی ارزشهای انسانی و عدالت اجتماعی می شود. خدواند متعال در قرآن کریم فرموده است: «آیا ندیده ای کسانی را که خدای خود را تمایلات نفس خویش قرار داده اند!(۷) بر همین اساس قرآن کریم پیروی از امیال نفس را سقوط و تزکیه آن را سعادت انسان می داند.(۸)

از نگاه اسلام خرد و اندیشه آدمی در درک صحیح واقعیت ها و عمل به آن هنگامی امکان پذیر خواهد بود که از امیال و اغراض شخصی به دور باشد. در صورت محور قرار دادن تمایلات نفسانی نه تنها نمی توان به واقعیتها رهیافت بلکه این امر زمینه ساز نهان سازی و تحریف بسیاری از واقعیتها شده و موجب گسترش بی عدالتیها و نابرابریها می گردد.

نتیجه آنکه در بستر جابجایی ابزار قدرت از نیروی جسمانی به اندیشه و محصولات آن و هم چنین در سایه تحولات شگرف در حوزه علوم و فنآوری اطلاعات اربابان قدرت ابزار اصلی تثبیت استیلای خود را در بهره کشی از فرآورده های اندیشه و آگاهی های انسان می دانند. بر این اساس آنها با وضع تاکتیکهای نیرنگ آمیز همواره در کنترل و به انحصار در آوردن دانائیها تلاش می ورزند و با پنهان سازی و تحريف رخدادها و واقعیت ها در بی حس سازی عناصر فهم آدمی کوشش می کنند. در چنین شرایطی راه حل رهایی جوامع بشری از این بردگی نوین، آشنایی با تحولات نظام توسعه جهانی و آگاهی از تاکتیک های نیرنگ قدرتهای سلطه گر میباشد. به علاوه لزوم آشنایی با معیارهای «خطاسنج» فکری که انسان را در برابر تاکتیکهای تحریف و بی حس سازی اندیشه مصون بدارد، انکار ناپذیر است.

و اینک در ایام عید سعید فطر و پشت سر گذراندن ماه دعوت آفریدگار هستی و پاسخ لبیک گویانه روزه داران و نیایش گران در گاه لطف و رحمت الهی، قرار داریم. امید است که با بهره مندی از برکات این مهمانی در تزکیه و پرورش نفس و کنترل تمایلات آن تلاش ورزیم و اندیشه، دل و دیده را با آموزه های قرآن، پیامبر(ص) و اهل بیت عصمت و طهارت پالایش دهیم. زیرا در سایه مستمر بهره مندی از آن تعالیم و خودسازی هاست که می توان به عزت، آزادگی و خوشبختی مقام بندگی خدا» نائل شد و از بردگی و بندگی هواپرستی های درون و قدرت های سلطه گر برونی رهایی یافت و به نور “فرقان”(۹) تیزبینی و بصیرت، به تشخیص واقعيت ها و کسب حقیقت ها دست یافت.

در پایان از همه کسانی که در امر رشد و تعالی ارزش های انسانی و اخلاق الهی با مجله همکاری می کنند، از آقای مهندس امیر بیات، مهندس سامان عسکران، خانم شیما مصباح موسوی و به ویژه از تلاش های خالصانه خانم فاطمه صالحی و هم چنین از شرکت (Computer Software Consultant) که مسئولیت طراحی وب سایت مجله را به عهده گرفته اند و هم چنین آقای ضرابی مسئول مرکز طرح و نشر آشیان که زحمت طراحی و صفحه آرایی مجله حاضر را به عهده گرفته اند نهایت تشکر و سپاس را داریم.


پی نوشت:

۱- جابه جایی در قدرت. نوشته الوین تافلر. ترجمه شهین دخت خوارزمی. ص ۴۱۲، ۴۱۸، ۴۱۹، ۴۲۰

۲- استاد شهید مطهری در کتاب آشنایی با قرآن (۱۰۲ ص ۵۵۵۶) لغزشگاه های فکری را از دیدگاه قرآن در تبعیت از هوای نفس تقلید کورکورانه و پیروی از ظن و گمان ذکر کرده اند.

٣- سوره اسری آیه ۳۶ و لا تقف ما ليس لك به علم، آن چه را که بدان علم نداری پیروی مکن» ان يتبعون الا الظن و ما تهوی الانفس» سوره نجم آیه ۲۳

۴- ان تطع اكثر من في الأرض يضلون عن سبيل الله ان يتبعون الا الظن وانهم الا يخرصون) اکثر مردم زمین چنین اند که از گمان پیروی می کنند تو هم اگر بخواهی از آنها پیروی کنی، تر نیز گمراه می کنند چون مردم تابع گمانند نه يقين و به همین دلیل خطا می کنند. (سوره انعام آیه ۳۳۶)

۵- واذا قيل لهم اتبعو ما انزل الله قالوا بل نتبع ما الفينا عليه ابائنا او لو كان اباء هم لایعقول شيئا و لا يهتدون (سوره بقره آیه ۱۷۰)

۶- فبشر عبادي الذين يستمعون القول فيتبعون أحسنه (الزمر آیه ۱۸)

۷- قد افلح من زکیها وقد خاب من دسیها، سوره نجم آیه های ۹-۱۰

۸- ارايت الذي من اتخذ الهه هواه (فرقان آیه ۴۳)

۹- خداوند متعال به کسانی که نفس خود را در برابر گناهان و بدی ها کنترل می کنند؛ روشن بینی و تیزبینی خاصی(فرقان) عطامی نماید. تا در برابر مشکلات و بحرانها سره را از ناسره تشخیص دهند. [یا ایها الذين آمنوا ان تتقوالله يجعل لكم فرقاناً] ای کسانی که ایمان آورده اید اگر تقوای الهی پیشه خود سازید، خداوند نعمت فرقان را ارزانی شما می گرداند. (فرقان -۴۳)

©2020. Hoda Magazine. All rights reserved

Privacy / Terms / Disclaimer